დონალდ ტრამპმა დაბადების დღის საჩუქარი გაუკეთა საკუთარ თავს ირანთან 60-დღიანი ცეცხლის შეწყვეტისა და ჰორმუზის სრუტის გახსნის შესახებ მემორანდუმის ხელმოწერით. ნავთობის ფასები დაეცა, ხოლო აშშ-ის საფონდო ინდექსები გაიზარდა. მშვიდობისმყოფელის სტატუსით ტრამპმა საფრანგეთში შეხვედრები გამართა G7-ის სამიტზე.
მაგრამ რამდენად სტაბილურია მშვიდობა ახლო აღმოსავლეთში? CNN-მა გამოაქვეყნა სტატია, რომელშიც შეთანხმების ჩაშლის შესაძლო სცენარებია განხილული. https://edition.cnn.com/2026/06/16/politics/us-intel-assessment-iran-shut-strait-hormuz
კერძოდ, CNN აშშ-ის დაზვერვის წყაროებს ციტირებს, რომლებიც თვლიან, რომ ირანს შეუძლია დაარღვიოს შეთანხმება და კვლავ გამოიყენოს ჰორმუზის სრუტის დახურვა და სპარსული ყურის არაბული ქვეყნების დაბომბვა ვაშინგტონზე ზეწოლისთვის.
ექსპერტების ყველაზე დიდი შეშფოთება ირანის მზაობაა, უარი თქვას ბირთვული იარაღის პროგრამაზე. ირანში სამხედრო დიქტატურაა, რომელიც თავისი ლეგიტიმურობის შესანარჩუნებლად ქვეყანაში „ალყაშემორტყმულ ციხესიმაგრის“ ატმოსფეროზეა დამოკიდებული. ბირთვული იარაღის პროგრამა ზეწოლისა და შანტაჟის ბერკეტია, რომლის მიტოვებაც IRGC-ს არ შეუძლიათ ძალაუფლების დაკარგვის რისკის გამო.
დონალდ ტრამპის მიერ სრუტის ბლოკადამ ირანს ზეწოლის კიდევ ერთი ბერკეტი – ჰორმუზის სრუტის დახურვა – წაართვა. ნავთობით ვაჭრობა შემოსავლის მთავარი წყაროა, როგორც ისლამური რესპუბლიკისთვის, ასევე IRGC-სთვის. ჰორმუზის სრუტის აშშ-ს მიერ ბლოკადამ მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენა ირანის ეკონომიკას და IRGC-ის ეკონომიკურ ინტერესებს. ამ ბლოკადამ ირანის ხელმძღვანელობა აიძულა დროებით ცეცხლის შეწყვეტაზე დათანხმებულიყო. ირანის პრეზიდენტმა პეზეშკიანმა IRGC-ის გენერლები გააფრთხილა, რომ ბლოკადის გაგრძელებამ შეიძლება მწვავე ეკონომიკური კრიზისი და სოციალური არეულობა გამოიწვიოს. ირანელმა ხალხმა არაერთხელ გამოავლინა რომ პროტესტის უნარი აქვს.
ჰორმუზის სრუტის ბლოკადამ ასევე უარყოფითად იმოქმედა გლობალურ ეკონომიკაზე, რაც ზიანს აყენებს ჩინეთის ინტერესებს. ამიტომ, ჩინეთმა დიპლომატიური ძალისხმევა გასწია შეთანხმების ხელშესაწყობად.
დონალდ ტრამპისთვის 60-დღიანი ცეცხლის შეწყვეტა დროიბითი შესვენებაა მსოფლიო ჩემპიონატისა და აშშ-ის დამოუკიდებლობის 250-ე წლისთავის აღნიშვნის დროს. ნავთობის დაბალმა ფასებმა ასევე დადებითი გავლენა უნდა მოახდინოს ამომრჩევლებზე. აშშ-ის საფონდო ინდექსები იზრდება, რაც ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების მიმართ ინვესტორების ოპტიმიზმზე მიუთითებს.
ტრამპისთვის იდეალური ვარიანტი იქნებოდა ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შენარჩუნება 6 ნოემბრამდე, აშშ-ის კონგრესის შუალედური არჩევნების თარიღამდე. თუ ირანი კონგრესის არჩევნებამდე უარს იტყვის ბირთვულ პროგრამაზე, ტრამპს საარჩევნო კამპანიაში ძლიერი კოზირი ექნება.
თუმცა, ეს ყველაზე ოპტიმისტური სცენარია. რამდენიმე ფაქტორი ხელს უშლის მის განხორციელებას.
პირველი, ისრაელი აგრძელებს სამხედრო ოპერაციებს ჰეზბოლას წინააღმდეგ ლიბანში და მიზნად ისახავს ამ ირანული მარიონეტული ძალის განადგურებას. ირანი, თავის მხრივ, ცდილობს დაეხმაროს ჰეზბოლას და ლიბანში საომარი მოქმედებების შეწყვეტას მოითხოვს.
მეორე, ირანში სხვადასხვა ფრაქციებს შორის ბრძოლა მიმდინარეობს. ირანის უზენაესი ლიდერი მოჯტაბა ხამენეი ჯერ არ გამოჩენილა საჯაროდ და მისი მდგომარეობა, ან თუნდაც ცოცხალია თუ არა, უცნობია. ირანის მმართველობის სისტემა ისეა სტრუქტურირებული, რომ საბოლოო გადაწყვეტილებებს უზენაესი ლიდერი იღებს. ალი ხამენეი ხშირად გამოდიოდა და მისი პოზიციები მნიშვნელოვან საკითხებზე კარგად იყო ცნობილი. მოჯტაბა ხამენეის სახელით განცხადებები კეთდება, მაგრამ მისი არყოფნა საჯარო სივრცეში ლიდერობის ვაკუუმს ქმნის იმ სიტუაციაში, როდესაც ქვეყნის ლიდერს რთული გადაწყვეტილებების მიღება უწევს.
ირანის სამოქალაქო მთავრობას, რომელსაც პრეზიდენტი პეზეშკიანი წარმოადგენს, არ გააჩნია გეოპოლიტიკურ გადაწყვეტილებებზე გავლენის მოხდენის უფლებამოსილება. თუმცა, ის პასუხისმგებელია ქვეყნის ეკონომიკასა და სოციალურ მდგომარეობაზე. ქვეყანაში სტაბილურობის შენარჩუნება მოითხოვს ამერიკელებთან კომპრომისს და საგარეო ვაჭრობის ნორმალიზებას.
ირანი მწვავე პოლიტიკურ კრიზისს განიცდის, რაც სამხედრო დიქტატურას ძირს უთხრის. დონალდ ტრამპი არ მალავს, რომ ცდილობს ირანის ხელმძღვანელობაში უთანხმოების დათესვას. 60-დღიანი ცეცხლის შეწყვეტა IRGC-ის გენერლებისთვის არანაკლები გამოცდა იქნება, ვიდრე ომი. ომში ხალხი თავისი ხელმძღვანელობის გარშემო ერთიანდება. მშვიდობიან პერიოდში და საგარეო ვაჭრობის აღდგენისას, მოსახლეობის მობილიზება რადიკალი IRGC-ის გენერლების გარშემო უფრო რთული ხდება.
ირანში პოლიტიკური კრიზისი და ისრაელის სამხედრო ოპერაცია ჰეზბოლას წინააღმდეგ ლიბანში, სავარაუდოდ, ხელს შეუშლის საბოლოო სამშვიდობო შეთანხმების დადებას. მოლაპარაკებების გარკვეულ ეტაპზე რეგიონში სიტუაცია კვლავ დაიძაბება. ამერიკული ფლოტი და ჯარი ახლო აღმოსავლეთში თავიანთ ბაზებზე დარჩებიან და მზად არიან ნებისმიერ მომენტში განაახლონ საომარი მოქმედებები. სავსებით შესაძლებელია, რომ ცეცხლის შეწყვეტა მსოფლიო ჩემპიონატის დასრულებამდე გაგრძელდეს და მომავალში „ფეხბურთის ზავის“ სახელით იყოს ცნობილი.
ავტ: ავთანდილ წულაძე – პოლიტიკის ანალიტიკოსი